۵ روش تست و بررسی کیفیت آب آشامیدنی و مصرفی + معرفی شاخص‌های مهم

۵ روش تست و بررسی کیفیت آب آشامیدنی و مصرفی

کیفیت آب آشامیدنی یکی از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر سلامت انسان، بهداشت عمومی و حتی کیفیت زندگی در جوامع شهری و روستایی است. آبی که روزانه برای نوشیدن، پخت‌وپز و سایر مصارف خانگی استفاده می‌کنیم، ممکن است در ظاهر شفاف و بی‌بو باشد، اما در لایه‌های پنهان خود حاوی آلاینده‌های شیمیایی، میکروبی یا فلزات سنگین خطرناک باشد؛ آلاینده‌هایی که در بلندمدت می‌توانند سلامت بدن را تهدید کنند.

به همین دلیل، بررسی و پایش کیفیت آب تنها محدود به مراکز صنعتی، تصفیه‌خانه‌ها یا سازمان‌های نظارتی نیست، بلکه برای مصرف‌کنندگان خانگی نیز به یک ضرورت تبدیل شده است. شناخت شاخص‌های سلامت آب، آگاهی از روش‌های ساده و آزمایشگاهی تست کیفیت، و توجه به نحوه نگهداری و ذخیره‌سازی آب، همگی در تضمین سلامت آب مصرفی نقش تعیین‌کننده دارند.

در این میان، زیرساخت‌های ذخیره آب در ساختمان‌ها نیز اهمیت ویژه‌ای دارند؛ چراکه رعایت اصول فنی، بهداشتی و قوانین مخزن آب می‌تواند از آلودگی ثانویه آب جلوگیری کرده و کیفیت آن را در طول زمان حفظ کند. انتخاب محل مناسب و اجرای صحیح فرآیند نصب مخزن آب، در کنار استفاده از مخازن استاندارد، از جمله عواملی است که مستقیماً بر سلامت آب ذخیره‌شده تأثیر می‌گذارد.

در این مقاله تلاش کرده‌ایم به‌صورت جامع و تخصصی، روش‌های مختلف بررسی کیفیت آب، شاخص‌های کلیدی آزمایشگاهی، تأثیر شرایط ذخیره‌سازی و تصفیه، و همچنین استانداردهای معتبر جهانی را بررسی کنیم تا مخاطب بتواند با دیدی آگاهانه، کیفیت آب مصرفی خود را ارزیابی و مدیریت کند.

در این مقاله چه می‌خوانید؟

در این مقاله به‌صورت جامع و کاربردی با روش‌ها و شاخص‌های اصلی بررسی کیفیت آب آشامیدنی و مصرفی آشنا می‌شوید و یاد می‌گیرید چگونه سلامت آب را در شرایط مختلف، از مصرف روزمره تا ذخیره‌سازی در مخزن، ارزیابی کنید. مهم‌ترین موضوعاتی که در ادامه بررسی می‌شوند عبارت‌اند از:

• ۵ روش تست و بررسی کیفیت آب آشامیدنی و مصرفی

• بررسی تغییر رنگ و کدورت آب (آنالیز فیزیکی)

• شاخص‌های سنجش آلودگی آلی آب (BOD، COD و TOC)

• آنالیز فلزات سنگین آب

• آنالیز میکروبی آب

• نقش استانداردهای بین‌المللی در کنترل کیفیت آب

• تأثیر ذخیره‌سازی آب بر کیفیت آن

• بررسی ویژگی‌های ظاهری آب (آنالیز فیزیکی)

• مواد معدنی موجود در آب و اهمیت آن‌ها

• جدول مقایسه روش‌های تست و بررسی کیفیت آب آشامیدنی و مصرفی

• جدول شاخص‌های کلیدی سلامت آب آشامیدنی

• پرسش و پاسخ 

• جمع‌بندی نهایی

بررسی تغییر رنگ و کدورت آب (آنالیز فیزیکی)

یکی از ابتدایی‌ترین اما در عین حال مهم‌ترین مراحل ارزیابی کیفیت آب آشامیدنی و مصرفی، بررسی رنگ، شفافیت و میزان کدورت آب است. آب سالم از نظر فیزیکی باید شفاف، بی‌رنگ و فاقد هرگونه ذرات معلق قابل مشاهده باشد. هرگونه تغییر در این ویژگی‌ها می‌تواند نشانه‌ای از وجود ناخالصی‌ها، آلودگی‌های محیطی یا مشکلات در مسیر انتقال و ذخیره‌سازی آب باشد.

تغییر رنگ آب معمولاً به دلایلی مانند حضور مواد کلوئیدی، ذرات معلق معدنی، ترکیبات آلی محلول، یا زنگ‌زدگی لوله‌های فلزی رخ می‌دهد. در برخی موارد نیز شرایط نامناسب نگهداری آب در مخازن، ماندگاری بیش از حد یا انتخاب نادرست ظرفیت ذخیره‌سازی می‌تواند باعث تشدید این پدیده شود؛ موضوعی که ارتباط مستقیمی با اصول محاسبه حجم مخازن و انتخاب صحیح ظرفیت متناسب با مصرف دارد.

روش ساده خانگی بررسی رنگ و شفافیت آب

برای انجام یک بررسی اولیه و غیرآزمایشگاهی، می‌توان از یک روش ساده و در دسترس استفاده کرد:

• سه‌چهارم یک لیوان شیشه‌ای شفاف را از آب پر کنید
• لیوان را روی یک سطح روشن و در مقابل نور طبیعی قرار دهید
• پس از حدود یک دقیقه، رنگ، شفافیت و وجود ذرات معلق را بررسی نمایید

اگر آب دارای رنگ متمایل به قرمز، نارنجی یا قهوه‌ای باشد، معمولاً نشان‌دهنده زنگ‌زدگی لوله‌ها یا حضور ترکیبات آهن و منگنز است. این حالت در بسیاری از ساختمان‌های قدیمی یا شبکه‌های فرسوده مشاهده می‌شود. از طرف دیگر، کدورت، تیرگی یا مشاهده ذرات شناور می‌تواند نشانه وجود رسوبات معدنی، مواد آلی یا آلودگی‌های ثانویه باشد که گاهی در اثر ماندگاری طولانی آب در سیستم ذخیره‌سازی ایجاد می‌شوند.

بررسی تخصصی رنگ و کدورت آب

در ارزیابی‌های حرفه‌ای و آزمایشگاهی، رنگ و کدورت آب با استفاده از تجهیزات دقیق و استاندارد اندازه‌گیری می‌شود. دستگاه‌های کدورت‌سنج (Turbidity Meter) میزان پراکندگی نور در آب را اندازه‌گیری کرده و نتیجه را معمولاً بر حسب واحد NTU گزارش می‌کنند. این عدد شاخص مهمی برای سنجش کیفیت ظاهری آب به‌شمار می‌رود و در استانداردهای بهداشتی آب آشامیدنی، محدوده مجاز مشخصی دارد.

کنترل کدورت اهمیت بالایی دارد، زیرا افزایش آن می‌تواند اثربخشی فرآیندهای گندزدایی را کاهش داده و شرایط مناسبی برای رشد میکروارگانیسم‌ها فراهم کند. به همین دلیل، پایش منظم کدورت آب در کنار سایر شاخص‌های فیزیکی و شیمیایی، یکی از ارکان اصلی مدیریت آب سالم محسوب می‌شود.

ناخالصی‌های آلی و تأثیر آن‌ها بر رنگ و کیفیت آب

مواد آلی موجود در آب ممکن است به‌صورت ذرات کلوئیدی یا ترکیبات محلول حضور داشته باشند. این ناخالصی‌ها اغلب عامل ایجاد بو، طعم و رنگ نامطلوب در آب هستند و در صورت افزایش بیش از حد، می‌توانند نشان‌دهنده نفوذ آلاینده‌های محیطی یا آلودگی منابع آب باشند.
یکی از عوامل تشدیدکننده اثر ناخالصی‌های آلی، شرایط نامناسب ذخیره‌سازی آب است. ماندگاری طولانی آب، تماس با نور، دمای بالا یا استفاده از مخازن نامرغوب می‌تواند باعث تسریع واکنش‌های شیمیایی و افزایش اثر مواد آلی بر کیفیت آب شود. به همین دلیل، انتخاب مخازنی که از مواد اولیه بهداشتی و پایدار مانند پلی اتیلن تولید شده‌اند، نقش مهمی در حفظ کیفیت آب و جلوگیری از تشدید بو و رنگ نامطلوب ایفا می‌کند.

اندازه‌گیری میزان مواد آلی معمولاً از طریق شاخص‌های استاندارد آزمایشگاهی انجام می‌شود و نتایج آن‌ها با واحد mg/L یا ppm گزارش می‌گردد. افزایش این مقادیر نه‌تنها کیفیت ظاهری آب را کاهش می‌دهد، بلکه می‌تواند در بلندمدت بر سلامت مصرف‌کنندگان نیز تأثیرگذار باشد؛ به‌ویژه زمانی که آب برای مدت طولانی در شرایط نامناسب ذخیره شود.

شاخص‌های سنجش آلودگی آلی آب (BOD، COD و TOC)

برای ارزیابی دقیق میزان آلودگی آلی در آب آشامیدنی و مصرفی، استفاده از شاخص‌های تخصصی آزمایشگاهی ضروری است. این شاخص‌ها اطلاعات مهمی درباره مقدار و نوع مواد آلی موجود در آب ارائه می‌دهند و نقش کلیدی در تشخیص کیفیت آب، سلامت منبع و حتی شرایط نگهداری و ذخیره‌سازی آن دارند.

اکسیژن مورد نیاز بیولوژیکی (BOD)

شاخص BOD (Biochemical Oxygen Demand) بیانگر میزان اکسیژنی است که میکروارگانیسم‌ها برای تجزیه مواد آلی قابل تجزیه زیستی موجود در آب مصرف می‌کنند. هرچه مقدار BOD بالاتر باشد، نشان‌دهنده حضور بیشتر مواد آلی و در نتیجه افت کیفیت آب است.

ویژگی‌های مهم BOD:

• مقدار BOD به دما و زمان وابسته است
• اندازه‌گیری استاندارد معمولاً در دمای ۲۰ درجه سانتی‌گراد و طی یک بازه زمانی مشخص انجام می‌شود
• BOD بالا می‌تواند منجر به کاهش اکسیژن محلول در آب و ایجاد شرایط نامناسب برای حیات آبزیان و مصرف انسانی شود

در آب آشامیدنی، مقادیر غیرعادی BOD اغلب نشانه نفوذ آلودگی‌های آلی، فاضلاب یا ماندگاری طولانی آب در شرایط غیربهداشتی است؛ مسئله‌ای که ارتباط مستقیمی با نوع مخزن، جنس بدنه و رعایت استاندارد تولید مخزن پلی‌اتیلن در ذخیره‌سازی آب دارد.

اکسیژن مورد نیاز شیمیایی (COD)

شاخص COD (Chemical Oxygen Demand) میزان اکسیژن مورد نیاز برای اکسیداسیون شیمیایی کل مواد آلی موجود در آب (اعم از قابل و غیرقابل تجزیه زیستی) را نشان می‌دهد. این شاخص دید جامع‌تری نسبت به BOD ارائه می‌کند.

تفاوت‌های اصلی COD با BOD:

• COD شامل تمام ترکیبات آلی می‌شود، نه فقط مواد قابل تجزیه زیستی
• روشی سریع‌تر و جامع‌تر برای بررسی آلودگی شیمیایی آب است
• معمولاً مقادیر COD بالاتر از BOD گزارش می‌شوند

افزایش COD در آب آشامیدنی می‌تواند نشان‌دهنده آلودگی شیمیایی، نفوذ مواد آلی پایدار یا واکنش‌های نامطلوب در طول مسیر انتقال و ذخیره آب باشد. در چنین شرایطی، استفاده از مخازنی که برای تماس مستقیم با آب شرب طراحی شده‌اند، اهمیت دوچندان پیدا می‌کند؛ به‌ویژه در بحث مخازن پلی‌اتیلن و آب آشامیدنی که باید از نظر بهداشتی کاملاً ایمن باشند.

کل کربن آلی (TOC)

شاخص TOC (Total Organic Carbon) یکی از دقیق‌ترین و علمی‌ترین معیارها برای سنجش آلودگی آلی آب محسوب می‌شود. این شاخص مقدار کل کربن موجود در ترکیبات آلی آب را اندازه‌گیری می‌کند و تصویری شفاف از بار آلی آب ارائه می‌دهد.

روش اندازه‌گیری TOC

فرآیند اندازه‌گیری TOC معمولاً به شکل زیر انجام می‌شود:

• سوزاندن نمونه آب در دمای بالاتر از ۷۲۰ درجه سانتی‌گراد
• تبدیل کربن آلی به گاز CO₂
• اندازه‌گیری گاز CO₂ تولیدشده با سنسور NDIR (مادون قرمز غیرپراکنده)

این روش امکان تخمین بسیار دقیق غلظت مواد آلی را فراهم می‌کند و به‌ویژه در پایش کیفیت آب آشامیدنی، آب صنعتی و آب ذخیره‌شده در مخازن کاربرد گسترده‌ای دارد.

آنالیز فلزات سنگین آب

فلزات سنگین از جمله سرب (Pb)، آرسنیک (As)، کادمیوم (Cd)، جیوه (Hg)، منگنز (Mn)، آهن (Fe)، روی (Zn) و کبالت (Co) جزو خطرناک‌ترین آلاینده‌های موجود در منابع آب محسوب می‌شوند. بسیاری از این عناصر در صورت تجمع در بدن انسان، اثرات سمی، تجمع‌پذیر و حتی سرطان‌زا دارند و می‌توانند سلامت مصرف‌کنندگان را به‌طور جدی تهدید کنند.

منشأ ورود فلزات سنگین به آب معمولاً به عوامل طبیعی و انسانی بازمی‌گردد؛ از جمله فرسایش لایه‌های زمین، فعالیت‌های صنعتی، کشاورزی، دفع غیراصولی پسماندها و همچنین خوردگی تجهیزات و خطوط انتقال آب. به همین دلیل، کنترل و پایش این عناصر تنها به مرحله تصفیه محدود نمی‌شود، بلکه نیازمند نظارت دقیق در تمام مراحل زیر است:

• استحصال آب از منابع سطحی و زیرزمینی
• انتقال از طریق خطوط لوله و تأسیسات
• تصفیه با روش‌های فیزیکی و شیمیایی مناسب
• توزیع و ذخیره‌سازی در شبکه و مخازن آب

در صورتی که فرآیند ذخیره‌سازی به‌درستی انجام نشود یا از مخازن غیراستاندارد استفاده گردد، احتمال آزادسازی یا تجمع برخی فلزات در آب افزایش می‌یابد. به همین دلیل، رعایت اصول بهداشتی و توجه به عمر مفید مخازن پلی اتیلن در مدیریت آب آشامیدنی، نقش مهمی در کاهش ریسک آلودگی‌های ثانویه ایفا می‌کند.

آنالیز فلزات سنگین معمولاً در آزمایشگاه‌های تخصصی و با استفاده از تجهیزات پیشرفته انجام می‌شود و نتایج آن باید با حدود مجاز تعیین‌شده در استانداردهای ملی و بین‌المللی مقایسه گردد تا ایمنی آب مصرفی تضمین شود.

آنالیز میکروبی آب

آنالیز میکروبی آب یکی از حساس‌ترین و حیاتی‌ترین مراحل بررسی کیفیت آب آشامیدنی به‌شمار می‌رود و هدف اصلی آن شناسایی و کنترل عوامل بیماری‌زا است. در این نوع آنالیز، وجود و میزان انواع باکتری‌ها مانند کلیفرم‌ها و اشرشیاکُلی، ویروس‌ها، انگل‌ها و سایر میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا مورد بررسی دقیق قرار می‌گیرد؛ عواملی که حتی در غلظت‌های پایین نیز می‌توانند سلامت مصرف‌کنندگان را به‌طور جدی تهدید کنند.

آلودگی میکروبی آب معمولاً در اثر نفوذ فاضلاب، نشت منابع آلوده، ضعف در فرآیند گندزدایی یا شرایط نامناسب نگهداری و ذخیره‌سازی آب ایجاد می‌شود. به همین دلیل، نوع مخزن و نحوه استفاده از آن نقش مهمی در پیشگیری از این نوع آلودگی دارد. برای مثال، در ساختمان‌هایی با محدودیت فضا که از مخازن کم‌عرض استفاده می‌شود، انتخاب مخازن استاندارد و بهداشتی مانند مخزن آب ۲۰۰۰ لیتری کتابی آسانرو یا در سمتی دیگر مخزن آب ۱۰۰۰ لیتری کتابی سه‌لایه آسان‌رو می‌تواند با کاهش نفوذ نور، جلوگیری از رشد میکروارگانیسم‌ها و حفظ شرایط بهداشتی، به حفظ کیفیت میکروبی آب کمک قابل‌توجهی کند.

این بررسی‌ها معمولاً با بهره‌گیری از روش‌های بیولوژیکی، بیوشیمیایی و مولکولی انجام می‌شوند و در برخی موارد، آزمون‌های شیمیایی تکمیلی نیز برای تأیید نتایج مورد استفاده قرار می‌گیرند. از آنجا که آلودگی میکروبی می‌تواند به‌سرعت منجر به بروز بیماری‌های گوارشی، عفونی و حتی اپیدمی‌های محلی شود، پایش منظم و انجام آزمایش‌های میکروبی دوره‌ای، یکی از اولویت‌های اصلی در مدیریت و تضمین سلامت آب شرب محسوب می‌شود.

بررسی‌های میکروبی با استفاده از روش‌های:

• بیولوژیکی
• بیوشیمیایی
• مولکولی
• و در برخی موارد شیمیایی تکمیلی

نقش استانداردهای بین‌المللی در کنترل کیفیت آب

استانداردهای بین‌المللی نقش کلیدی در پایش و تضمین کیفیت آب آشامیدنی دارند و حدود مجاز آلاینده‌های فیزیکی، شیمیایی و میکروبی را مشخص می‌کنند. یکی از معتبرترین نهادها در این حوزه، آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا (EPA) است که از سال ۱۹۷۰ مسئول تدوین مقررات مرتبط با سلامت منابع آب می‌باشد.

این سازمان پس از شناسایی آلاینده‌های تنظیم‌شده، گزارش‌هایی با عنوان

Consumer Confidence Report (گزارش اطمینان مصرف‌کننده)

منتشر می‌کند که اطلاعات شفاف و قابل فهمی درباره کیفیت آب در اختیار مصرف‌کنندگان قرار می‌دهد. رعایت این چارچوب‌ها در تمام مراحل تأمین آب، پایه اصلی حفاظت از آب در برابر آلودگی و پیشگیری از مخاطرات بهداشتی محسوب می‌شود.

تأثیر ذخیره‌سازی آب بر کیفیت آن

نحوه ذخیره‌سازی آب می‌تواند کیفیت آن را حفظ کرده یا به‌مرور کاهش دهد. حتی آب تصفیه‌شده، در صورت نگهداری در شرایط نامناسب، مستعد تغییر طعم، بو، رشد میکروبی و افزایش رسوب خواهد بود.

استفاده از مخازن بهداشتی و آنتی‌باکتریال، به‌ویژه در مصارف آشامیدنی، اهمیت زیادی دارد. انتخاب مخزن نامناسب یا غیراستاندارد یکی از اشتباه رایج در خرید مخزن آب است که می‌تواند کیفیت آب را در بلندمدت تحت تأثیر قرار دهد.

بحران کیفیت آب در برخی مناطق ایران

بر اساس گزارش‌های اخیر، استان‌هایی مانند:

• اهواز (خوزستان)
• زابل (سیستان و بلوچستان)
• جهرم (فارس)
• قم
• بیرجند (خراسان جنوبی)

با بحران کیفیت آب مواجه‌اند. این بحران ناشی از عواملی مانند خشکسالی، کاهش بارندگی، آلودگی منابع آب و مدیریت نادرست منابع آبی است.

نقش دستگاه‌های تصفیه آب در سلامت مصرف‌کننده

در شرایط کم‌آبی و افت فشار شبکه، انتخاب مخزن مناسب فقط بخشی از ماجراست و مدیریت درست مصرف اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اجرای راه های صرفه جویی مصرف آب مثل کنترل نشتی‌ها، استفاده از تجهیزات کم‌مصرف، تنظیم الگوی مصرف خانوار و انتخاب ظرفیت مخزن متناسب با نیاز واقعی، نقش مستقیمی در کاهش هدررفت آب و حفظ منابع آبی دارد. این اقدامات در کنار ذخیره‌سازی اصولی، باعث می‌شود آب سالم‌تری برای مدت طولانی‌تری در دسترس باشد.

از سوی دیگر، کیفیت آب ذخیره‌شده ارتباط مستقیمی با نحوه نگهداری مخزن دارد. بی‌توجهی به نظافت دوره‌ای می‌تواند باعث تجمع رسوبات، رشد میکروارگانیسم‌ها و تغییر طعم و بوی آب شود. رعایت روش‌های اصولی نظافت و تمیزکاری مخزن آب شامل تخلیه کامل، شست‌وشوی دیواره‌ها با مواد مجاز و ضدعفونی استاندارد، کمک می‌کند تا آب آشامیدنی بدون آلودگی ثانویه و با حفظ ویژگی‌های بهداشتی مصرف شود؛ موضوعی که به‌ویژه در مخازن پلی‌اتیلنی و آنتی‌باکتریال اهمیت بیشتری دارد.

آب سالم و بدون آلودگی را چگونه می‌توان تشخیص داد؟

تشخیص آب سالم و ایمن نیازمند بررسی دقیق مجموعه‌ای از شاخص‌های فیزیکی، شیمیایی، میکروبی و فلزات سنگین است. آنالیز کیفیت آب بسته به نوع مصرف و کاربری، روی نمونه‌های مختلفی مانند آب آشامیدنی، آب مصرفی خانگی، آب استخر و آب صنعتی انجام می‌شود.

ارزیابی صحیح کیفیت آب تنها به ظاهر آن محدود نمی‌شود و لازم است پارامترهای تخصصی نیز مورد بررسی قرار گیرند.

بررسی ویژگی‌های ظاهری آب (آنالیز فیزیکی)

آب سالم باید شفاف، زلال و بدون رنگ غیرعادی باشد. وجود هرگونه کدورت، ته‌نشینی یا ذرات معلق می‌تواند نشانه‌ای از آلودگی باشد.

روش ساده بررسی شفافیت آب

• یک لیوان شیشه‌ای شفاف را از آب پر کنید
• لیوان را در مقابل نور قرار دهید
• آب سالم باید کاملاً زلال باشد

در صورت مشاهده کدورت، ذرات شناور یا رسوب در کف لیوان، احتمال آلودگی آب آشامیدنی وجود دارد.

بررسی طعم و بوی آب

آب آشامیدنی سالم باید کاملاً بی‌بو و بدون طعم غیرطبیعی باشد و هرگونه تغییر در این ویژگی‌ها می‌تواند نشانه‌ای از آلودگی یا اختلال در کیفیت آب باشد. احساس طعم تلخ، شور یا فلزی اغلب به وجود املاح یا فلزات محلول در آب مربوط می‌شود و نباید نادیده گرفته شود. همچنین استشمام بوهای غیرمعمول، یکی از ساده‌ترین اما مهم‌ترین راه‌های تشخیص اولیه آلودگی آب محسوب می‌شود.

برای مثال، بوی شدید کلر معمولاً نشان‌دهنده استفاده بیش‌ازحد از مواد گندزدا در شبکه یا مخزن ذخیره است، در حالی‌ که بوی تخم‌مرغ گندیده می‌تواند به حضور ترکیبات گوگردی و مواد آلی تجزیه‌شده اشاره داشته باشد. طعم فلزی نیز اغلب با وجود آهن یا سایر فلزات در آب ارتباط دارد و در بسیاری از موارد به شرایط نگهداری و نوع مخزن وابسته است. به همین دلیل، استفاده از مخازن استاندارد مانند مخزن آب افقی که برای توزیع یکنواخت آب و کاهش ماندگاری طولانی طراحی شده‌اند، می‌تواند نقش مؤثری در حفظ طعم و بوی طبیعی آب داشته باشد.

بررسی دمای آب

آب آشامیدنی باید دمای متعادل و پایدار داشته باشد.

افزایش غیرعادی دما می‌تواند موجب:

• رشد سریع‌تر میکروارگانیسم‌ها
• افزایش واکنش‌های شیمیایی
• افت کیفیت کلی آب

شود.

استفاده از فیلترها و کیت‌های آزمایش خانگی

استفاده از فیلترهای تصفیه آب خانگی یکی از راهکارهای رایج برای کاهش بخشی از آلودگی‌های اولیه آب، به‌ویژه کلر، ذرات معلق و برخی ترکیبات نامطلوب است. در کنار این فیلترها، کیت‌های آزمایش خانگی نیز امکان بررسی سریع و اولیه کیفیت آب را در اختیار مصرف‌کنندگان قرار می‌دهند و برای پایش دوره‌ای آب در محیط‌های مسکونی بسیار کاربردی هستند.

این کیت‌ها معمولاً توانایی اندازه‌گیری پارامترهایی مانند pH، نیترات، نیتریت، کلر باقیمانده و سختی آب را دارند و می‌توانند دید مناسبی از وضعیت کلی آب ارائه دهند. هرچند دقت این ابزارها به اندازه آزمایش‌های تخصصی آزمایشگاهی نیست، اما برای شناسایی سریع تغییرات غیرعادی در کیفیت آب، گزینه‌ای مناسب محسوب می‌شوند؛ به‌ویژه در ساختمان‌هایی که آب در مخازن ذخیره نگهداری می‌شود. در چنین فضاهایی، استفاده از مخازن کم‌جا و استاندارد مانند مخزن آب کتابی که اغلب در واحدهای آپارتمانی و فضاهای محدود نصب می‌شود، همراه با پایش دوره‌ای آب توسط کیت‌های خانگی، نقش مهمی در حفظ سلامت آب مصرفی ایفا می‌کند.

آزمایش آب در آزمایشگاه‌های تخصصی

دقیق‌ترین و قابل‌اعتمادترین روش برای بررسی کیفیت آب آشامیدنی و مصرفی، ارسال نمونه آب به آزمایشگاه‌های تخصصی کنترل کیفیت آب است. در این مراکز، آب از نظر شاخص‌های مختلفی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد که مهم‌ترین آن‌ها شامل آنالیز شیمیایی برای سنجش املاح و ترکیبات محلول، بررسی میکروبی به‌منظور شناسایی باکتری‌ها و عوامل بیماری‌زا، و سنجش فلزات سنگین مانند سرب، کادمیم و آرسنیک می‌باشد.

برای دستیابی به نتایج دقیق و قابل استناد، نمونه‌برداری باید حتماً در ظروف استریل و طبق دستورالعمل‌های استاندارد انجام شود؛ به‌ویژه در ساختمان‌هایی که آب در مخازن ذخیره نگهداری می‌شود. در چنین شرایطی، نوع و نحوه نگهداری مخزن نیز می‌تواند بر کیفیت نهایی آب اثرگذار باشد و استفاده از مخازن استاندارد مانند مخزن آب عمودی که امکان گردش مناسب آب و تخلیه کامل را فراهم می‌کند، به کاهش خطای نتایج آزمایش و جلوگیری از آلودگی ثانویه کمک می‌کند.

کیت تست کیفیت آب

کیت‌های تشخیص خلوص آب قیمت مقرون‌به‌صرفه‌ای دارند و به‌راحتی در دسترس هستند. این کیت‌ها قابلیت اندازه‌گیری موارد زیر را دارند:

• کلر
• نیترات و نیتریت
• فلزات سنگین مانند سرب و آرسنیک
• آهن
• سختی آب

مواد معدنی موجود در آب و اهمیت آن‌ها

آب طبیعی حاوی مواد معدنی مختلفی است که هرکدام تأثیر مشخصی بر سلامت انسان دارند.

کلسیم (Calcium)

برای سلامت استخوان‌ها و دندان‌ها ضروری است و می‌تواند موجب افزایش سختی آب شود.

منیزیم (Magnesium)

در عملکرد عضلات، اعصاب و سلامت قلب نقش دارد. مقدار زیاد آن ممکن است طعم تلخ ایجاد کند.

سدیم (Sodium)

به تنظیم تعادل آب بدن کمک می‌کند، اما برای افراد مبتلا به فشار خون بالا باید کنترل شود.

پتاسیم (Potassium)

برای عملکرد سلولی و تنظیم ضربان قلب اهمیت دارد و معمولاً در مقادیر کم در آب وجود دارد.

بی‌کربنات (Bicarbonates)

باعث تنظیم pH و کاهش اسیدیته آب می‌شود و خاصیت قلیایی به آب می‌دهد.

سولفات (Sulfates)

در متابولیسم بدن نقش دارد؛ مقادیر بالا ممکن است اثر ملین داشته باشد.

فلوراید (Fluoride)

در پیشگیری از پوسیدگی دندان مؤثر است، اما مصرف بیش‌ازحد آن مضر است.

آهن (Iron)

در تشکیل گلبول‌های قرمز نقش دارد؛ مقادیر بالا موجب تغییر رنگ و طعم آب می‌شود.

نیترات و نیتریت (Nitrates/Nitrites)

نشان‌دهنده آلودگی کشاورزی یا صنعتی هستند و باید در محدوده ایمن قرار داشته باشند.

شاخص‌ها و پارامترهای تعیین کیفیت آب

pH آب

pH میزان اسیدی یا قلیایی بودن آب را نشان می‌دهد و نقش مهمی در خوردگی لوله‌ها دارد.

• محدوده مناسب آب آشامیدنی: ۶٫۵ تا ۸٫۵
• pH پایین: خوردگی لوله‌ها و آسیب به دندان‌ها
• pH بالا: طعم نامطلوب و خشکی پوست

سختی آب چیست؟

سختی آب ناشی از وجود کلسیم و منیزیم است و با واحد کربنات کلسیم (CaCO₃) بیان می‌شود.

• ۱ درجه آلمانی = ۱۷٫۸ ppm
• ۱ درجه فرانسوی = ۱۰ ppm

TDS (کل مواد جامد محلول)

TDS (Total Dissolved Solids) مجموع یون‌های محلول در آب مانند:

کلسیم، منیزیم، سدیم، پتاسیم، نیترات، سولفات و کلراید را نشان می‌دهد.

مقدار متعادل TDS نشان‌دهنده تعادل مواد معدنی مفید در آب است.

هدایت الکتریکی آب (EC)

EC یا Electrical Conductivity توانایی آب در انتقال جریان الکتریکی را نشان می‌دهد و به میزان یون‌های محلول وابسته است.

• آب آشامیدنی سالم: ۵۰ تا ۵۰۰ µS/cm
• EC بالای ۲۰۰۰ µS/cm: آب شور و نامناسب برای کشاورزی

TSS (کل مواد جامد معلق)

TSS شامل ذرات معلقی مانند شن، سیلت و مواد کلوئیدی است که موجب کدورت آب می‌شوند.

اثرات TSS بالا

• کاهش شفافیت
• افزایش رشد میکروارگانیسم‌ها
• ایجاد رسوب در تأسیسات

استاندارد TSS

• آب آشامیدنی: کمتر از ۱ mg/L
• آب صنعتی: معمولاً کمتر از ۵۰ mg/L
• آب کشاورزی: تا ۱۰۰ mg/L
• پساب تصفیه‌شده: کمتر از ۳۰ mg/ L

جدول مقایسه روش‌های تست و بررسی کیفیت آب آشامیدنی و مصرفی

جدول شاخص‌های کلیدی سلامت آب آشامیدنی

جدول ارتباط کیفیت آب با نگهداری و ذخیره‌سازی

پرسش و پاسخ 

آیا استفاده از مخزن ذخیره آب باعث افت کیفیت آب آشامیدنی می‌شود؟

خیر، به‌شرطی که مخزن از جنس پلی‌اتیلن بهداشتی، چندلایه و آنتی‌جلبک باشد و به‌صورت دوره‌ای شست‌وشو و ضدعفونی شود. مخازن استاندارد، نه‌تنها کیفیت آب را کاهش نمی‌دهند، بلکه از آلودگی ثانویه نیز جلوگیری می‌کنند.

بهترین حجم مخزن برای مصرف خانگی چقدر است؟

حجم مخزن به تعداد افراد، میزان مصرف روزانه و شرایط منطقه بستگی دارد. معمولاً برای یک واحد مسکونی متوسط، مخازن ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ لیتری گزینه‌ای متعادل هستند، اما انتخاب نهایی باید بر اساس محاسبه دقیق حجم مصرف انجام شود.

هر چند وقت یک‌بار باید مخزن آب تمیز شود؟

به‌طور استاندارد، هر ۶ تا ۱۲ ماه یک‌بار شست‌وشو و ضدعفونی توصیه می‌شود. در مناطق گرم یا با آب دارای املاح بالا، این بازه می‌تواند کوتاه‌تر باشد.

آیا مخازن زیرپله برای نگهداری آب آشامیدنی مناسب‌اند؟

بله، اگر مخزن مخصوص نصب در فضای محدود طراحی شده باشد و از مواد اولیه بهداشتی تولید شده باشد، مخازن زیرپله کاملاً برای ذخیره آب شرب و مصرفی مناسب هستند.

نور خورشید چه تأثیری بر آب داخل مخزن دارد؟

نفوذ نور باعث رشد جلبک و افت کیفیت آب می‌شود. به همین دلیل، مخازن سه‌لایه و ضدنور انتخاب بهتری برای نگهداری بلندمدت آب هستند.

جمع‌بندی نهایی

در شرایط فعلی کم‌آبی، ذخیره‌سازی اصولی آب دیگر یک انتخاب لوکس نیست، بلکه یک ضرورت است. انتخاب مخزن مناسب با حجم متناسب، جنس استاندارد و طراحی سازگار با فضای ساختمان، نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ کیفیت آب آشامیدنی دارد. در کنار آن، رعایت راه‌های صرفه‌جویی مصرف آب و توجه به روش‌های اصولی نظافت و تمیزکاری مخزن آب، باعث می‌شود آب ذخیره‌شده بدون افت کیفیت و آلودگی ثانویه مورد استفاده قرار گیرد. در نهایت، یک تصمیم آگاهانه در انتخاب مخزن، هم سلامت مصرف‌کننده را تضمین می‌کند و هم هزینه‌های بلندمدت را کاهش می‌دهد.